Nhiều người lo ngại thị trường xuất khẩu tôm trong tương lai ra sao ? Đối tượng nuôi tôm siêu thâm canh là thẻ chân trắng, như vậy thế mạnh của Cà Mau là tôm sú thì số phận của nó sẽ thế nào ? Điều kiện tự nhiên, xã hội phù hợp không ? Môi trường có khả năng gia tăng ô nhiễm…

Thông tin về thị trường và tỉnh quy hoạch phát triển nuôi tôm siêu thâm canh

Thị trường xét tổng thể là tốt. Dự báo của FAO sản lượng tôm thế giới giai đoạn 2010 - 2030 tăng 90%. Tôm thẻ chân trắng chiếm 72%. Việt Nam thuộc nhóm nước tăng trưởng mạnh. Về thị trường, tổng nhu cầu tôm tăng 6,91%/năm; đến năm 2020 cần 6,55 triệu tấn. Về cung chỉ tăng 4,14%, như vậy năm 2020 chỉ cung 4,49 triệu tấn, vẫn thiếu hơn 2 triệu tấn.

Về mục tiêu của tỉnh phát triển loại hình này năm 2018 đạt 2.000 ha, năm 2020 đạt 5.000 ha, năm 2025 đạt 8.000 ha, cùng với các loại hình nuôi bền vững khác thì năm 2020 Cà Mau đạt sản lượng tôm 280.000 tấn, như vậy chưa đáng lo về nhu cầu thị trường; chỉ cảnh giác rào cản thương mại và mùa vụ thu hoạch trùng với cao điểm của các nước. Với diện tích nuôi tôm STC ở Cà Mau chiếm tỉ lệ nhỏ trong tổng diện tích nuôi thủy sản thì không gây áp lực lớn đến sức tải môi trường. Mặt khác ta có gần 270.000 ha nuôi thủy sản, trong này phần lớn là tôm sú và sản lượng vẫn chiếm nhiều hơn như vậy không làm thay đổi thế mạnh của Cà Mau là tôm sú.     

Tình hình nuôi tôm siêu thâm canh của tỉnh

Loại hình này chỉ mới bắt đầu từ năm 2016 là 175 ha, đến tháng 5/2018 lên 1.747,9 ha, tăng sấp xỉ 10 lần. Diện thích nuôi đạt hiệu quả trên 85%. Loại hình này là cứu cánh cho nuôi tôm thâm canh đang chịu nhiều rủi ro. Một vài khác biệt so với nuôi thâm canh:

+ Ao nuôi có nhiều dạng thiết kế, chủ yếu 2 dạng: trong nhà kính và ngoài trời đều lót bạt. Cà Mau chưa có ao nổi như nơi khác.

+ Mật độ thả phổ biến từ 200 - 300 con/m2. Nhiều quy trình kỹ thuật được chọn lựa áp dụng như: Biofloc, kết hợp tuần hoàn nước, nuôi 2 giai đoạn, CP, Trúc Anh, Việt Mỹ... Người nuôi có sáng kiến là dựa vào quy trình chuẩn để cải tiến.

+ Năng suất tôm siêu thâm canh trung bình từ 40 - 50 tấn/ha/vụ; có hộ cá biệt đạt năng suất gấp đôi.

+ Môi trường tự nhiên ngày càng khó; và hộ nuôi chưa tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật, nhất là đối với loại hình nuôi siêu thâm canh nên nguy cơ gây ô nhiễm ngày càng tăng.

Về thu hoạch có thể thu một lần hoặc thu tỉa do điều kiện cụ thể, người nuôi quan tâm hơn việc dùng men vi sinh, hạn chế kháng sinh.

Loại hình nuôi này không còn xa lạ với những hộ nuôi tôm công nghiệp ở Cà Mau, từ nắm được kỹ thuật nuôi tôm thâm canh làm nền nâng lên nuôi siêu thâm canh.

Giá tôm thẻ chân trắng trong quí 2 lao dốc, gần đây có nhích lên; giá vật tư, thức ăn cao, nhiều hộ nuôi dù có năng suất nhưng lãi ít hoặc không lãi.

Nhận xét tình hình trên

UBND tỉnh xem đây là loại hình mới hiệu quả và quyết tâm chỉ đạo; bước đầu xác định các vùng nuôi tôm siêu thâm canh; ban hành Quy chế quản lý và một số nhiệm vụ khác được triển khai tích cực như: tổ chức lại sản xuất, đầu tư hạ tầng, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát môi trường…

Nhiều doanh nghiệp và hộ nuôi liên kết có hiệu quả. Dù chưa thành chuỗi sản xuất chặt chẽ, song liên kết một số công đoạn chủ yếu 2 nhà là nhà doanh nghiệp và nhà nông cả đầu vào và đầu ra.

Bằng nhiều hình thức, cơ quan chuyên ngành phối hợp chính quyền địa phương tổ chức chuyển giao kỹ thuật cho người nuôi như: mở lớp tập huấn, tư vấn tại ao nuôi, trao đổi kinh nghiệm, khuyến cáo các quy trình nuôi có hiệu quả. 

Các ngành, các cấp rất quan tâm hướng dẫn và kiểm tra, kiểm soát môi trường vùng nuôi. Đối với ao nuôi thì quy trình này có điều kiện kiểm soát môi trường hơn.

Ngoài biến động thị trường gần đây thì nhìn chung hiệu quả kinh tế vượt trội so với các loại hình nuôi khác rất hấp dẫn hộ nuôi.

Công tác quản lý chất lượng giống, thức ăn, vật tư có quan tâm hơn. Quản lý chuyên ngành có đổi mới nội dung, giải pháp phù hợp.

Một số địa phương thành lập tổ hợp tác, hoặc hợp tác xã; tuy chưa nhiều nhưng là nhân tố tích cực chứng minh được ưu thế.

Kết quả trên do   

Tỉnh có chính sách khuyến khích loại hình nuôi này như: quy hoạch vùng nuôi, quan tâm kết nối hạ tầng, quy chế quản lý, khuyến cáo kỹ thuật…tỉnh chỉ đạo từng bước tăng diện tích nuôi có phù hợp không vượt quá sức tải môi trường.

Cơ quan chuyên ngành, Hội Thủy sản, chính quyền địa phương xem phát triển kinh tế thủy sản là mũi nhọn; trong đó rất quan tâm nuôi tôm siêu thâm canh.

Do có gần 10.000 ha nuôi tôm công nghiệp nên nhiều hộ chuyển sang nuôi tôm siêu thâm canh không phải đầu tư mới hoàn toàn; mặt khác kỹ thuật nuôi tôm công nghiệp là cơ sở tiếp nhận nuôi tôm siêu thâm canh dễ hơn.

Những khó khăn cần cân nhắc để khắc phục

Quản lý quy hoạch chưa tốt, xây dựng và công bố quy hoạch chậm, tuyên truyền chiều rộng khá nhưng chiều sâu chưa đạt, việc xử lý vi phạm chưa nghiêm, vì vậy tính tự phát lớn nên chưa khớp với khả năng đầu tư, mặt khác việc hướng dẫn, kiểm tra, kiểm soát khó.

Môi trường tự nhiên diễn biến bất lợi và ý thức bảo vệ môi trường của hộ nuôi chưa tốt (xử lý chất thải của ao nuôi, thiết kế hệ thống ao không đúng quy định…); các khu công nghiệp, khu dân cư đưa chất thải ra sông rạch gây ô nhiễm dòng nước; dịch bệnh tôm nuôi thường xuyên xảy ra.

Hạ tầng dù có cải thiện song chưa đáp ứng được yêu cầu, nhất là lưới điện, thủy lợi cho vùng nuôi siêu tâm canh tập trung.

Chưa bắt kịp các quy trình tiên tiến của thế giới và các địa phương khác trong vùng. Một bộ phận người nuôi tay nghề còn thấp, ít người được tập huấn kỹ thuật cơ bản, phần lớn là truyền kinh nghiệm cho nhau.

Chi phí cao nên nhiều hộ thiếu vốn, đầu tư chưa đúng chuẩn; khi đó quan hệ tín dụng lại khó; liên kết với doanh nghiệp chưa nhiều và chỉ dừng ở từng công đoạn.

Hình thức nuôi chủ yếu kinh tế hộ, nhỏ lẻ thiếu liên kết thành chuỗi sản xuất, dẫn đến nhiều khó khăn không đủ nguồn lực khắc phục.

Quản lý chất lượng giống, thuốc thú y, vật tư còn một số bất cập. Trong khi đó một bộ phận người nuôi ít quan tâm mà chỉ phối thác cho cơ quan quản lý nhà nước.

Thị trường không ổn định, giá đầu vào không giảm hoặc tăng; giá đầu ra nhiều lúc giảm và giảm sâu.

Khó khăn trên do

Tính tự phát lớn. Nhiều hộ nuôi không chấp hành quy hoạch; công tác quản lý quy hoạch nhiều địa phương bỏ ngỏ.

Hướng dẫn cho người nuôi có cố gắng song chưa đạt mức cần thiết trong nhiều lĩnh vực như: điều kiện nuôi, kỹ thuật, mùa vụ…

Công tác quản lý nhà nước còn nhiều hạn chế, nhất là khâu tổ chức thực hiện. Chưa phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành.

Chưa tổ chức tốt chuỗi sản xuất nên thiếu nguồn lực ứng phó các khó khăn. Đến nay chưa có mô hình hoàn thiện nào để nhân rộng.

Dự báo thị trường và các yếu tố phục vụ sản xuất chưa tốt, chưa kịp thời. Người sản xuất thường bị động trong tiêu thụ sản phẩm, thiếu chủ động mùa vụ…

Một số giải pháp tham khảo

Rà soát quy hoạch vùng nuôi tôm siêu thâm canh đảm bảo tính khoa học và thực tiễn, vừa tạo thuận lợi cho đầu tư, quản lý, thực hiện được các yếu tố trong sản xuất, tránh tự phát và ảnh hưởng môi trường, nhất là các loại hình nuôi vùng tiếp giáp. Quy hoạch phải được công khai minh bạch và huy động nhân dân cùng quản lý.

Đầu tư kết cấu hạ tầng vùng nuôi như thủy lợi, điện. Kết quả này không chỉ Nhà nước cố gắng mang lại mà trách nhiệm người dân cũng rất cao như phải chấp hành quy hoạch, chia sẻ bớt chi phí đầu tư những hạng mục có thể.

Phải tổ chức theo hướng liên kết chuỗi sản xuất. Trong đó khâu phát triển các loại hình kinh tế tập thể rất quan trọng. Đây là yêu cầu khách quan, là lợi ích các bên nên dù khó cũng phải làm. Ta không cầu toàn mà tùy điều kiện cụ thể tổ chức liên kết nhiều khâu hay một số khâu và mở rộng dần.

Tuyên truyền vận động nhân dân thực hiện các quy định của nhà nước về nuôi trồng thủy sản, đặc biệt nuôi tôm siêu thâm canh, chống gây ô nhiễm môi trường, phòng chống dịch bệnh. Đặc biệt là hướng dẫn điều kiện nuôi tôm siêu thâm canh theo Quyết định 1874/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh ngày 10/11/2017.

Đẩy mạnh nghiên cứu KH&CN, ứng dụng các quy trình mới tiên tiến. Cơ quan chuyên ngành xác định một số quy trình kỹ thuật thích hợp với điều kiện của tỉnh để  khuyến cáo người nuôi, tăng cường hướng dẫn các quy định về điều kiện nuôi; áp dụng tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm phù hợp yêu cầu thị trường như: VietGAP, ASC…; kiểm tra xử lý vi phạm. Kiểm tra chất lượng thức ăn, thuốc thú y thủy sản.

Nghiên cứu quy trình kỹ thuật nuôi siêu thâm canh tôm sú để giảm áp lực thị trường về tôm thẻ chân trắng. Đây là ý tưởng mới các chuyên gia thủy sản cần quan tâm.

Kiểm tra chặt chẽ chất lượng giống, thức ăn, hóa chất, vật tư khác. Đồng thời tạo cơ chế tác động để cạnh tranh về giá có lợi cho người nuôi.

Tăng cường quan trắc và quản lý môi trường; khuyến cáo lịch thời vụ. Cùng người nuôi giám sát phòng ngừa dịch bệnh.

Làm tốt công tác dự báo thị trường trong nước và thế giới, cảnh báo ứng phó với rào cản thương mại. Tạo thuận lợi cho các công ty chế biến và xuất khẩu gắn với vùng nguyên liệu, tăng cường thị trường truyền thống và mở rộng các thị trường tiềm năng, ứng phó rào cản thương mại.

Phát triển nuôi tôm siêu thâm canh là giải pháp đúng, góp phần tăng đáng kể sản lượng tôm nuôi của tỉnh; loại hình này ít rủi ro; hiệu quả hơn một số loại hình khác; phù hợp điều kiện tự nhiên và xã hội. Tuy nhiên khó khăn không ít; song với tính năng động của người nuôi; sự nỗ lực của các doanh nghiệp, cộng tác nhiệt tình của các nhà khoa học; trách nhiệm cao của cơ quan và cán bộ quản lý… thì mục tiêu phát triển thủy sản; trong đó có nuôi tôm siêu thâm canh nhất định thành công.

PVĐ