Tốt, xấu được thể hiện trong nội hàm của nhiều khái niệm (chủ đề) khác như: chân, thiện, mỹ; cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư; nếp sống văn hóa mới; sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật v.v...

Nhìn nhận thực tế trong cuộc sống hiện tại có nhiều quan điểm khác nhau. Đại thể có hai nhóm: Nhóm bi quan cho rằng đạo đức xã hội, phẩm chất con người ngày càng xuống cấp, là vấn đề nhức nhối hiện nay. Không ngày nào không xảy ra những hành vi sống sai trái với nhiều cấp độ khác nhau, kể cả tội ác; cả trong các tổ chức và mọi lúc, mọi nơi.  

Nhóm khả quan nhận thấy tất cả hiện tượng đó đều có, song nó là số nhỏ và không phải khuynh hướng đại diện. Sống tốt đang chi phối, lan tỏa; ảnh hưởng của nó ngày càng sâu rộng. Con người ngày càng hoàn thiện, xã hội phát triển là sự vận động khách quan, là quy luật cuộc sống. Cái sai, cái xấu sẽ dần bị loại bỏ; cái đúng, cái tốt thay thế. Có thể hình dung mảng tối đó như một ít rác còn sót lại trong thành phố đang phát triển ngày càng hoành tráng.

Thế nào là sống tốt. Sống tốt là một khái niệm rất rộng. Những trao đổi dưới đây chỉ bàn một số nhận thức về hành vi sống tốt là: (1) Giữ đúng chuẩn mực đạo đức xã hội vì nó là hệ thống những qui tắc hình thành từ ý thức con người để điều chỉnh hành vi của mình phù hợp với lợi ích cộng đồng và xã hội; (2) Đồng thời thực hiện đúng pháp luật vì nó vừa là công cụ quản lý của nhà nước, vừa hỗ trợ, phát triển và bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân.

Ảnh: tư liệu

Hai mặt trong thực tế đời sống

Mặt tiêu cực.

Sống không tốt dù là số ít, song nó xuất hiện đều khắp. Từ cơ quan cấp cao đến cơ sở; các tổ chức xã hội; tôn giáo; từ thành thị đến nông thôn; từ miền xuôi đến miền núi. Hành vi không tốt không loại trừ lĩnh vực nào trong đời sống xã hội; cả bậc trí thức đến người ít học; từ người ít tuổi đến người nhiều tuổi; từ vi phạm cá nhân đến có tổ chức; Dưới đây xin liệt kê một số vụ điển hình trong hàng ngàn vụ việc được xã hội quan tâm để suy ngẩm.

Các vụ có “ông” lớn. Vụ MobiFone mua AVG, hai cựu Bộ trưởng Thông tin – Truyền thông là Nguyễn Bắc Son và Trương Minh Tuấn phạm tội tham ô phải nhận mức án hàng chục năm tù; hai cựu Chủ tịch Đà Nẵng là Văn Hữu Chiến và Trần Văn Minh, vi phạm qui định nhà nước gây hậu quả nghiêm trọng, phải ngồi tù nhiều năm, hay một số vụ như: Ông Đinh La Thăng, Trịnh Xuân Thanh, Phan Văn Anh Vũ; bị xử lý hình sự. Cách chức các ông Lê Thanh Hải, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị; ông Lê Phước Thanh, nguyên Bí thư tỉnh Quảng Nam... Những sai phạm như vậy càng xuống cấp dưới càng nhiều.

Các vụ trên ta thấy mấy vấn đề: Những người sai phạm đó, về mặt lý thuyết họ rất hiểu về luật pháp và chuẩn mực đạo đức xã hội, như vậy (1) Sai phạm của họ không phải do hạn chế nhận thức; (2) Cán bộ cấp cao vẫn bị xử lý tương ứng với hành vi vi phạm. Xã hội ngày càng thiết lập công bằng trong chịu trách nhiệm về hành vi của mỗi người chứ không phải trên nhẹ, dưới nặng như nhiều năm trước.

Kết quả này là chỉ đạo kiên quyết của Đảng và Nhà nước, là yêu cầu của xã hội; là sự tăng cường hệ thống pháp luật ngày càng chặt chẽ hơn. Các vụ như vậy càng tin vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước; chứ không có gì phải bi quan, dao động.

Các loại vi phạm thường thấy diễn ra hàng ngày như:  Vụ án Đường Nhuệ ở tỉnh Thái Bình về tội cưỡng đoạt tài sản; vụ mua máy xét nghiệm Covid-19 tại CDC Hà Nội nâng khống giá gấp 3 lần; sản xuất và mua bán hàng gian, hàng giả, điển hình nhất là vụ VN Pharma buôn thuốc ung thư giả; vụ ly hôn và tranh chấp tài sản giữa vợ chồng Café Trung Nguyên, dù là doanh nhân thành đạt; có những tranh chấp gây thương vong chỉ những người trong gia đình, thân tộc với nhau; các tệ nạn xã hội, trộm cắp, cướp giật, hiếp dâm, giết người;…. Thậm chí vì lợi ích bất chính của mình, họ không từ một tội ác nào. Tốt, xấu không dành riêng cho người giàu hay người nghèo; người có nghề nghiệp ổn định hay không.

Các vụ vi phạm hành chính như: Phó Chủ tịch HĐND huyện Hớn Quản chống chốt kiểm dịch còn văng tục, đập bàn; một số người tổ chức ăn nhậu trong khu cách ly; bà Vũ Thị Thu Vân không thực hiện các đề nghị của tổ y tế đo thân nhiệt mà còn hất văng máy đo và tát vào mặt cán bộ; nhiều thanh, thiếu niên tụ tập đua xe trong thời gian thực hiện giãn cách xã hội…  

Những loại hình tội phạm và vi phạm rất đa dạng. Nhưng nó vẫn là số ít vì xã hội có hàng triệu vụ tốt, người tốt. Khi thời đại thông tin bùng nổ; tính minh bạch được đề cao thì gõ bàn phím là biết cả. Tuy nhiên người theo dõi thông tin thường quan tâm bề “nghịch”. Vì vậy có người bảo tại sao mãng tối ngày càng nhiều. Không nhiều, không mới. Tham nhũng, tiêu cực, tội phạm, vi phạm thời nào cũng có; trước xử lý chưa nghiêm, sót lọt; nay điều tra xử lý quyết liệt hơn nên thấy nhiều. Đó là điều tốt.

Những tội phạm và vi phạm có nhiều nguyên nhân. Trong đó có thể có chung nguyên nhân là xem cá nhân mình là trên hết, quan tâm duy nhất là lợi ích của họ, dù đó là lợi ích hết sức “dơ bẩn”; họ bỏ mất lương tâm, bất kể chuẩn mực xã hội và quy định pháp luật, sẵn sàng đạp lên tất cả.

Mặt tích cực     

Thành công lớn nhất là hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện. Công cụ quản lý của Nhà nước tăng cường đáng kể. Nhiều chủ trương, chính sách về con người và xã hội phù hợp yêu cầu và mang đậm tính nhân văn; kinh tế, văn hóa liên tục phát triển; đời sống nhân dân luôn cải thiện cả vật chất và tinh thần; nền dân chủ xác lập ngày càng tốt. Những điều đó cho kết quả là xã hội ổn định; lòng tin của nhân dân với Đảng và Nhà nước lên cao.  

Nhiều quan điểm chỉ đạo được nhân dân cả nước nhiệt liệt hưởng ứng, thể hiện qua các phong trào như: đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực làm trong sạch nội bộ; xây dựng con người phát triển toàn diện; những gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu; phong trào khởi nghiệp; xây dựng nông thôn mới, thành phố văn minh hiện đại; thực hiện an sinh xã hội và khẩu hiệu không ai bỏ lại phía sau; chăm sóc gia đình chính sách, người có công với cách mạng v.v…

Trên thực tế hàng triệu người, làm hàng triệu việc tốt hàng ngày. Nhìn những cán bộ cấp cao cường độ hoạt động khó tưởng như sáng làm việc ở nước ngoài, chiều xử lý các công việc trong nước; sáng làm việc phía Bắc, chiều làm việc phía Nam… Ai không xúc động khi nghe bài “Ngủ một chút đi anh”, nói về Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam.                               

Ảnh: tư liệu

Con người được giải phóng sức lao động, sức sáng tạo như một số ví dụ dưới đây.

Nông dân Văn Kén (Bạc Liêu) sáng chế máy phun xịt thuốc trừ sâu, diệt cỏ công suất bằng 10 lao động thủ công; nông dân Nguyễn Văn Rô (Cà Mau) sáng chế máy cày siêu nhẹ; em Trần Thảo Vy (học sinh trường chuyên Phan Ngọc Hiển - Cà Mau) sáng chế giá đọc sách cho người khuyết tật cả hai tay. Các chuyên gia, nhà khoa học sáng chế: Chế phẩm sinh học xử lý nước bị nhiễm amoni; máy phát nhận biết chủ quyền quốc gia; xi măng chịu mặn cho các vùng ven biển; Quy trình báo động đỏ cấp cứu bệnh nhân tại bệnh viện;… Các sáng chế không dành riêng cho ai.    

Trong sự kiện gần nhất. Là cả nước chung tay nỗ lực phòng, chống dịch đã qua biết bao tấm gương tiêu biểu làm ngời sáng Tổ quốc. Cả thế giới ngưỡng mộ xem Việt Nam là nước thành công nhất.

Có thể kể ra một số sáng chế thiết bị chống dịch: Trường đại học Lạc Hồng sáng chế nhiệt kế thông minh (đo thân nhiệt tự động); máy trợ thở tự động nhỏ, gọn, tiện dụng, giá thành rất rẻ; tuổi trẻ, học sinh nhiều nơi chế máy rửa tay sát khuẩn tự động; Đại học Quốc gia TPHCM chế tạo máy sản xuất khẩu trang y tế; nhóm bạn trẻ chế tạo robot tự động phun dung dịch sát khuẩn, chuyển nhu yếu phẩm trong khu cách ly; Viện khoa học và nhiều cơ sở nghiên cứu khác sáng chế nhiều mẫu bộ kit xét nghiệm nhanh, độ chính xác cao…

Nhiều thiết bị y tế do Việt Nam chế tạo đạt tiêu chuẩn quốc tế được các nước ưa chuộng. Hàng chục nước nhập khẩu thiết bị y tế của Việt Nam đều xác định chất lượng tốt. Khi đó, có nước lớn với nền khoa học tiên tiến nhưng xuất khẩu hàng “dỏm” phải bị trả lại. Hàng của ta tốt không chỉ do trình độ kỹ thuật mà quan trọng là trách nhiệm, tấm lòng và bản chất vốn có của người Việt Nam. Tinh thần và khả năng sáng tạo này hết sức hữu dụng cho nhiều lĩnh vực khác. Thật tự hào cho dân tộc ta, Tổ quốc ta.

“Trận đánh” này thì y, bác sĩ là những chiến sĩ ở tuyến đầu, rất xứng đáng là những anh hùng áo trắng như: ThS.BS Đặng Tuyết Nhung phải làm việc suốt ngày trong bộ đồ bảo hộ kín, toát cả mồ hôi, rất đau nhức nhưng vẫn miệt mài công việc; Bs. Dương Anh Sơn xa nhà trực suốt nhiều tháng, phải gởi 2 con nhỏ cho ông bà; Bs.Trần Quang Vịnh, trực khám 20 ngày liên tục không rời phòng khám một phút.

Nhiều y, bác sĩ nghỉ hưu làm đơn xin tham gia trên tuyến đầu chống dịch; những sinh viên y khoa cũng tình nguyện đến “chiến trường”. Tập thể y, bác sĩ tại tỉnh Bình Thuận điều trị hết bệnh cho ca nhiễm cuối cùng cả tập thể ôm nhau sung sướng òa khóc. Thật trách nhiệm rất cao và tình người sâu đậm trong lực lượng “chiến binh” áo trắng… Nhìn bộ đồ màu trắng của các anh, chị y, bác sĩ mà lòng tôi cảm phục, tự hào và tràn hạnh phúc. Đời đẹp quá.

Nhiều việc làm tốt gián tiếp chống dịch như ủng hộ tiền của. Có doanh nghiệp góp 5-10 tỉ đồng; cá biệt có doanh nghiệp góp gần 30 tỉ đồng. Kính nể các cụ trên 100 tuổi, vượt đường xa đến UBND xã góp hàng triệu đồng tiền tiết kiệm; có em bé đập con heo đất lấy tiền chung sức với cuộc chiến. Biết bao tấm lòng thiện nguyện sẻ chia như các bữa ăn miễn phí cho các y, bác sĩ làm nhiệm vụ, ở các khu cách ly, trên các nẻo đường có người khó khăn; cây ATM gạo, siêu thị không đồng ồ ạt mọc lên từ Nam đến Bắc;… Chỉ mấy ngày Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phát động đã có trên 1.000 tỉ đồng đóng góp chống dịch.

Không chỉ chống dịch hay sáng tạo mà trên mọi mặt đời sống đều có chỗ cho những việc làm tốt, của những tấm lòng tốt, mà đã qua nhiều việc làm như: Liều mình cứu người đuối nước; góp vốn xây cầu, làm đường; các chương trình từ thiện: trái tim cho em; trả lại nụ cười cho em; một giọt máu cho đi, một cuộc đời ở lại;… có trẻ em nghèo nhặt được tiền rơi tìm người trả lại; hiệp sĩ đường phố chống cướp; hỗ trợ nhau về vốn, kỹ thuật sản xuất; cùng nhau giữ an ninh trật tự; xây dựng đời sống văn hóa; xây dựng nông thôn mới... Thật tuyệt vời    

Con người và xã hội tác động qua lại, là mối quan hệ hữu cơ. Tồn tại cả mảng sáng và mảng tối đan xen là khách quan. Điều này đều có ở các nước phát triển, đang phát triển, kém phát triển; nước đông dân như Trung Quốc, Ấn Độ; ít dân như Singapor, Brunei; các nước có thể chế chính trị khác nhau; cả thời cổ đại đến đương đại.

Chỉ khác nhau ở mỗi nước, mỗi thời kỳ là mảng nào ít, mảng nào nhiều và các hành vi cụ thể… Không có gì bi quan với thực tại; ngược lại tin rằng hướng thiện là bản chất vốn có của con người, là qui luật phát triển xã hội. Qui tắc ứng xử xã hội, thể chế chính trị, cơ chế, pháp luật luôn vận động theo hướng ngày càng hoàn thiện, là yếu tố mạnh mẻ khơi nguồn phát triển con người tốt; xã hội tốt.  

Làm gì để xây dựng con người tốt góp phần với xã hội

Nhiều nhà nghiên cứu, nhiều học giả có nhiều đề xuất giải pháp xây dựng con người. Tôi đồng tình và quan tâm các giải pháp chủ yếu, tập trung sau:

Thực hiện tốt các chủ trương, chính sách về phát triển con người của Đảng và Nhà nước; đặc biệt là Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về “xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước”. Thực hiện nghị quyết này, tôi đồng tình một số nội dung: xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống; an ninh con người; bồi dưỡng, giáo dục những giá trị nhân văn cho con người; nâng cao thể lực, tuổi thọ...

Thực hiện được các nội dung này đòi hỏi cả hệ thống chính trị tham gia và mỗi người Việt Nam đều có trách nhiệm tự rèn luyện và góp phần tích cực với xã hội. Các ngành, các cấp, các tổ chức xã hội có chương trình, kế hoạch cụ thể thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW và các văn bản hướng dẫn khác của Đảng và Nhà nước để thiết thực xây dựng con người tốt ngay trong tổ chức mình.

Công chức, viên chức phải là đội quân đi đầu trong rèn luyện bản thân, trước hết là thực hiện tốt đạo đức công vụ, các qui định của pháp luật, các chuẩn mực đạo đức xã hội… Xây dựng nếp sống có trách nhiệm, tình thương, biết sẻ chia giúp đỡ nhau; luôn tôn trọng lợi ích chính đáng của người khác, của tập thể. Mỗi người hãy là một bông hoa, mỗi tổ chức là một vườn hoa, để cả nước là rừng hoa rực rỡ bất tận.

Lãnh đạo ở mỗi tổ chức vừa thực hiện như một công chức, viên chức đồng thời có trách nhiệm tạo ra môi trường thuận lợi cho phát triển con người trong tổ chức mình và mình là người gương mẫu đi đầu, là tấm gương sáng.

Phát động các phong trào nhằm xây dựng phát triển người tốt. Các tỉnh, thành và các tổ chức đã phát động nhiều phong trào rất hiệu quả như: Học tập và làm theo tư tưởng, tấm gương, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Từ phong trào người tốt, việc tốt, từng nơi chia ra từng hoạt động cụ thể (chủ đề nhỏ) như: Công dân ưu tú; Những tấm lòng nhân ái; Chống dịch Covid-19; Những hạt nhân xây khối đại đoàn kết; Xây dựng nông thôn mới; Xây dựng đời sống văn hóa mới. Hãy tổ chức chuyên nghiệp, chính xác hơn, rầm rộ hơn, hiệu quả và liên tục hơn.

Tuyên dương kịp thời các gương mặt tiêu biểu, các chiến sĩ thi đua cấp địa phương, ngành, cấp Trung ương. Phần thưởng phải xứng đáng, nhưng xứng đáng nhất không phải là vật chất mà là xã hội ngưỡng mộ, là ánh sáng cho mọi người noi theo. Các điển hình này rất đa dạng phong phú; không phân biệt giai tầng, học vị, làm sao để mọi người nhận ra môi trường lớn rộng mà ở đâu, hoạt động nào cũng có thể làm được, chỉ cố gắng tạo được “sản phẩm” vượt trội. Những hoạt động này có sức lan tỏa nhất định và nên tiếp tục mạnh hơn, sinh động hơn, sát với yêu cầu nóng bỏng từng nơi, từng thời điểm.

Đi đôi với tuyên dương cũng phải xử lý các vi phạm kiên quyết, nghiêm minh. Thời gian qua các cơ quan tư pháp hết sức cố gắng. Dù vậy vẫn chưa đủ, cần làm tốt hơn. Theo dư luận xã hội thì một số qui định xử lý chưa đủ sức răn đe như tung tin bịa đặt; hàng gian, hàng giả… có vụ xử cảm thấy nặng, nhẹ thiếu công bằng. Có vụ quá khắt khe như 2 trẻ ăn cắp mấy ổ bánh mì ở TPHCM vì quá đói; dư luận thấy xử quá nhẹ vụ cô giáo Nguyễn Thị Thuận ở huyện Từ Liêm – Hà Nội; nhiều vụ xử lý nội bộ rất nhẹ…Cần rà soát các qui định pháp lý để điều chỉnh những gì chưa phù hợp; các cơ quan tư pháp tăng cường tốc độ, độ chính xác, tính công bằng; loại bỏ hiện tượng xử thiếu công bằng…./.

P&Đ