Ngày 23/11/1940, cuộc khởi nghĩa đã nổ ra mạnh mẽ ở nhiều vùng, từ miền Đông đến miền Tây Nam Bộ. Ở một số nơi nông dân lập chánh quyền cách mạng. Ở Cà Mau, cùng với việc chuẩn bị khởi nghĩa trong đất liền, Thường vụ Tỉnh ủy đã cử đồng chí Phan Ngọc Hiển, Ngô Văn Giai và Nguyễn Thị Quýt ra đảo Hòn Khoai để gây dựng cơ sở, chờ thời cơ khởi nghĩa.

Ra Hòn Khoai đồng chí Phan Ngọc Hiển đã xin phép sếp đảo mở lớp dạy học cho con em trên đảo, qua đó tranh thủ được sự ủng hộ của quần chúng. Đặc biệt là nhân viên đang làm việc trên đảo, tranh thủ cảm hóa họ, biến họ thành lực lượng nòng cốt cho cuộc khởi nghĩa.

Hòn Khoai - nhìn từ Khu du lịch Đất Mũi

Ngày 23/11/1940, Tỉnh ủy nhận được lệnh khởi nghĩa của Xứ ủy. Ngày 26 và 27/11/1940, tại Lung Lá Nhà Thể Tỉnh ủy mở hội nghị mở rộng để bàn kế hoạch thực hiện nghị quyết của Xứ ủy về khởi nghĩa. Hội nghị đã nhất trí phân chia 3 khu vực khởi nghĩa trong tỉnh bao gồm khu vực I (Vùng Năm Căn, một số làng xung quanh và Hòn Khoai); khu vực II (Thị trấn Cà Mau và một số làng xung quanh) và khu vực III (Thị xã Bạc Liêu, quận Giá Rai, quận Vĩnh Châu). Tỉnh ủy phân công đồng chí Quách Văn Phẩm, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy phụ trách khu vực I, đồng chí Phan Ngọc Hiển trực tiếp lãnh đạo khởi nghĩa Hòn Khoai. Kế hoạch ghi rõ: Sau khi khởi nghĩa thắng lợi ở Hòn Khoai lực lượng khởi nghĩa về đất liền phối hợp với trung đội du kích Tân Hưng Tây tiếp tục đánh chiếm chợ Năm Căn.

Ngày 12/12/1940, đồng chí Phan Ngọc Hiển nhận đựợc nghị quyết khởi nghĩa của Tỉnh ủy do đồng chí Bông Văn Dĩa chuyển tới. 21 giờ cùng ngày, đồng chí Phan Ngọc Hiển, Bông Văn Dĩa chủ trì cuộc họp bàn kế hoạch thực hiện nghị quyết khởi nghĩa của Tỉnh ủy. Trong cuộc họp các đồng chí nhận đinh: khởi nghĩa lúc này là rất thuận lợi vì trên đảo chỉ còn tên sếp đảo Ô-li-vi-ê, còn tên phó đảo Róc-ker đã về Sài Gòn trị bệnh. Trong cuộc họp này đã kết nạp 02 nhân viên phục vụ hải đăng trên đảo vào Đảng Cộng Sản Đông Dương.

Đúng 21 giờ ngày 13/12, cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai chính thức bắt đầu. Lực lượng khởi nghĩa đã giết chết tên sếp đảo, thu 3 khẩu súng, nhiều đạn dược và nhiều đồ dùng khác, ta nhanh chóng làm chủ Hòn Khoai.

Theo như kế hoạch, sau chiến thắng, lực lượng khởi nghĩa nhanh chóng về đất liền. Đoàn quân đã trương cờ đỏ, búa liềm và tấm băng vải với dòng chữ lớn: “Mặt trận Dân tộc thống nhất Phản đế muôn năm”. Nhân dân Rạch Gốc phấn khởi tiến ra bãi biển hò reo chào mừng đoàn quân chiến thắng trở về. Còn bọn tề ngụy khiếp sợ chạy trốn vào rừng.

Tuy nhiên, do lệnh đình hoãn khởi nghĩa Nam Kỳ của Trung ương Đảng, trung đội du kích Tân Hưng Tây không triển khai theo kế hoạch; đội quân khởi nghĩa không liên lạc được với lực lượng bên trong. Trước tình hình đó, đồng chí Phan Ngọc Hiển đã chủ động, linh hoạt chỉ huy đoàn quân khởi nghĩa kéo đến quận Kiểm lâm làm cho tên Đốc Đông, trưởng Kiểm lâm ở Thủ Tam Giang khiếp sợ giao toàn bộ vũ khí cho quân khởi nghĩa.

Ngày 16/12/1940, 2 tàu địch ở Cà Mau chạy xuống Rạch Gốc. Chúng đổ quân bắn bừa bãi vào nhà dân, bắt bớ và đánh đập, khảo tra, truy tìm lực lượng khởi nghĩa. Trong đêm này, lực lượng khởi nghĩa đã di chuyển đi nơi khác. Bọn giặc tiếp tục truy đuổi. Sáng ngày 22/12, sau các ngày đêm băng rừng, vượt sông, chịu đói, chịu khát, quá mệt mỏi, các chiến sĩ của ta vừa nằm nghỉ ở bãi Khai Long thì bị bọn giặc bắt. Một số đồng chí chạy thoát, nhưng sau đó địch truy lùng bắt được.

Sáng ngày 12/7/1941, 8 chiến sỹ khởi nghĩa Hòn Khoai: Phan Ngọc Hiển, Đỗ Văn Sến, Nguyễn Văn Đắc, Nguyễn Văn Cự, Đỗ Văn Biên, Nguyễn Văn Cẩn, Ngô Kinh Luân, Nguyễn Văn Đình, cùng 02 đồng chí Lê Văn Khuyên (thuộc Chi bộ thị trấn Cà Mau) và đồng chí Quách Văn Phẩm, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy hiên ngang bước ra pháp trường. Đồng chí Phan Ngọc Hiển kiên quyết không cho chúng bịt mắt và nói lời từ giã đồng bào trước khi vĩnh biệt: “ ...Chúng tôi sẵn sàng chết để tranh đấu cho đồng bào đựợc ấm no...” và đồng chí đã hô vang khẩu hiệu:

“Đả đảo đế quốc Pháp.

Đông Dương độc lập muôn năm.

Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm.”

Mười chiến sĩ cùng hô vang trong tiếng súng hung bạo của kẻ thù.

Cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ ngày 23/11/1940; cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai ngày 13/12/1940 là tiếng súng báo hiệu cho cuộc khởi nghĩa bằng “võ lực của các dân tộc ở Đông Dương” nói chung, của Đảng bộ và quân, dân Cà Mau nói riêng. Sự hy sinh của các đồng chí để lại tấm gương tiêu biểu một lòng vì dân, vì nước, vì lý tưởng của Đảng .

Một góc Hòn Khoai - Di tích lịch sử cấp quốc gia

Cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai đã để lại cho Đảng bộ và quân, dân Cà Mau nhiều bài học quý báu, sâu sắc. Đó là: Phải biết sử dụng bạo lực cách mạng, chống lại bạo lực phản cách mạng. Phải biết dựa vào dân, huy động sức mạnh nhân dân; phân hóa, lôi kéo kẻ địch. Phải giữ gìn khí tiết, phẩm chất, đạo đức của người cán bộ, chiến sĩ cách mạng, để muôn đời ngưỡng mộ noi theo./.

Vàng Anh