Nhằm tháo gỡ khó khăn cho bà con nông dân, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào canh tác lúa từ các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực nông nghiệp, năm 2016 Công ty cổ phần phân bón Bình Điền phối hợp cùng Trung tâm Khuyến nông Quốc Gia, Trung tâm Bảo vệ thực vật phía Nam và Trung tâm Khuyến nông các tỉnh ĐBSCL, trong đó có Trung tâm Khuyến nông Cà Mau thực hiện “Chương trình canh tác lúa thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu".

Tại Cà Mau, mô hình được thực hiện ở ấp Rạch Bào và ấp 19/5, xã Khánh Bình, huyện Trần Văn Thời là địa phương gặp nhiều khó khăn do hạn hán, chịu ảnh hưởng bất lợi do phèn, mặn, với quy mô 2,5 ha và 05 hộ tham gia, từ tháng 6 đến tháng 9/2016.

Giống như các mô hình khác, cả 5 hộ nông dân thực hiện mô hình tại Cà Mau đều được các nhà khoa học tập huấn rất kỹ về các biện pháp kỹ thuật canh tác, tất cả nông dân phải áp dụng giảm giống và bón phân theo nhu cầu cây lúa: Với lượng giống gieo sạ (cấp xác nhận) chỉ 80 kg/ha (trong khi tập quán hiện tại của nông dân là từ 150 -170 kg/ha). Thực hiện công thức bón phân cân đối NPK sử dụng phân bón lót đầu vụ và phân bón chuyên dùng trên lúa theo công thức phân bón của Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền. Áp dụng đồng bộ kỹ thuật sản xuất và biện pháp phòng trừ dịch hại tổng hợp IPM để giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Việc thực hiện bón phân cho cây lúa theo công thức cân đối nên hàm lượng N và P2O5 ở ruộng mô hình đều thấp hơn so với ruộng nông dân bên ngoài nhưng hàm lượng K2O lại cao hơn do phân Đầu Trâu TE A1 và Đầu Trâu TE A2 có hàm lượng K2O cao. Ngoài ra, ruộng trong mô hình còn bổ sung thêm hàm lượng dinh dưỡng CaO và SiO2 trong lượng phân bón lót giúp vách tế bào cây lúa cứng chắc, chống chịu được sự xâm nhiễm của mầm bệnh.

Khi sử dụng phân bón lót và phân bón chuyên dùng, cây lúa khỏe, vượt qua được tác hại của phèn, mặn đầu vụ, cây phát triển tốt, đẻ nhánh khỏe, lá lúa có màu xanh bền, lá thẳng đứng, cứng cây, ít sâu bệnh gây hại so với ruộng nông dân bên ngoài, giảm 2 lần thuốc bảo vệ thực vật (chỉ sử dụng 4 lần thuốc trừ sâu bệnh so với bên ngoài sử dụng 6 lần).

Sau hơn 3 tháng triển khai thực hiện mô hình, các ruộng lúa đã thu hoạch. Kết quả năng suất bình quân trong mô hình đạt 6,1 tấn/ha cao hơn so với ruộng đối chứng và sản xuất đại trà trong vùng là 5,7 tấn/ha.

* Hiệu quả kinh tế của mô hình:

- Tổng chi: Tổng chi phí đầu tư trong mô hình thấp hơn so với đối chứng là 1.468.000 đồng/ha

- Năng suất: mô hình cao hơn đối chứng: 0.4 tấn/ha, do số hạt chắc cao hơn và lúa không bị đổ ngã so với ruộng đối chứng.

- Giá thành sản xuất trong mô hình “Canh tác lúa thông minh ứng phó với biến đổi khí hậu” là 2.473 đồng/kg  giảm 460 đồng/kg so với sản xuất đối chứng là 2.933 đồng/kg. Trong đó, việc giảm giống, bón phân cân đối hợp lý, giảm thuốc bảo vệ thực vật, giảm công lao động và tăng năng suất đã góp phần quan trọng trong việc hạ giá thành sản phẩm.

- Lợi nhuận trong mô hình đạt 11.672.000 đồng/ha cao hơn so với sản xuất đối chứng là 8.548.000 đồng/ha. Chênh lệch lợi nhuận là 3.124.000 đồng/ha. Mô hình mang lại lợi nhuận cao là do áp dụng đúng quy trình kỹ thuật sản xuất nên chi phí giảm, năng suất tăng.

* Hiệu quả xã hội của mô hình:

- Nâng cao nhận thức của người dân thay đổi theo hướng áp dụng kỹ thuật mới vào sản xuất ở những vùng sản xuất khó khăn: Bón phân cân đối, hợp lý, thay đổi tập quán gieo sạ dày của nông dân sang sạ thưa 80 kg/ha, quản lý tiết kiệm nước, quản lý dịch hại theo IPM.

- Mô hình đã hướng dẫn nông dân sản xuất lúa chất lượng cao đạt tiêu chuẩn xuất khẩu kết hợp với sử dụng quy trình phân bón của Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền cùng với sử dụng giống cấp xác nhận nên cung cấp ra thị trường khoảng 30 tấn lúa thương phẩm chất lượng cao.

* Đánh giá tác động với môi trường của mô hình:

Trong  điều kiện sản xuất khó khăn do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, việc sản xuất lúa chất lượng áp dụng quy trình bón phân của Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền và áp dụng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp nên giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vậ, sử dụng phân bón hợp lý, sử dụng nước tiết kiệm hiệu quả đã góp phần giảm thiểu mức độ ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính, đảm bảo cho việc phát triển bền vững các loại cây trồng vật nuôi khác trên cùng diện tích, bảo vệ được sức khỏe cho người sản xuất.

Trong năm 2017, Trung tâm Khuyến nông Cà Mau tiếp tục phối hợp với Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền triển khai chương trình “Canh tác lúa thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu”, tại một số địa phương vụ lúa Hè Thu đạt kết quả sau:

Kết quả thực hiện mô hình tại ấp Tân Thuộc, xã An Xuyên, thành phố Cà Mau cho thấy, lượng giống gieo sạ trong mô hình là 80 kg/ha, ngoài mô hình 120 kg/ha giảm 40kg/ha so với gieo sạ truyền thống của nông dân; năng suất trong mô hình đạt năng suất 6,3 tấn/ha, trong khi ruộng ngoài mô hình đạt năng suất 5,6 tấn/ha (chệnh lệch 0,7 tấn/ha); số lần phun thuốc trong mô hình ít hơn ngoài mô hình 4 lần. Lợi nhuận trong mô hình đạt 19.506.000 đồng/ha, còn ruộng đối chứng là 13.944.000 đồng/ha (chênh lệch lợi nhuận là 5.562 đồng/ha).

Kết quả thực hiện mô hình tại ấp 9, xã Tân Lộc Bắc, huyện Thới Bình cho thấy, lượng giống gieo sạ trong mô hình là 80 kg/ha, ngoài mô hình 150 kg/ha giảm 70kg/ha so với gieo sạ truyền thống của nông dân; năng suất trong mô hình đạt năng suất 7,3 tấn/ha, trong khi ruộng ngoài mô hình đạt năng suất 5,36 tấn/ha (chệnh lệch 1,94 tấn/ha); số lần phun thuốc trong mô hình ít hơn ngoài mô hình 5 lần. Lợi nhuận trong mô hình đạt 24.614.000 đồng/ha, còn ruộng đối chứng là 13.188.000 đồng/ha (chênh lệch lợi nhuận là 11.426 đồng/ha).

Trong vụ Đông Xuân 2017 - 2018, từ nguồn vốn Khuyến nông của tỉnh, Trung tâm Khuyến nông Cà Mau tiếp tục hỗ trợ nông dân thực hiện  “mô hình canh tác lúa thông minh”, với tổng diện tích 60 ha tại xã Khánh Lâm, huyện U Minh và thị trấn Trần Văn Thời, huyện Trần Văn Thời các trà lúa đều phát triển rất tốt.

Tóm lại, Mô hình canh tác lúa thông minh thực hiện trong năm 2016 và 2017 ở tỉnh Cà Mau đã đạt được mục tiêu của chương trình đề ra, vấn đề quan trọng nhất các đơn vị chức năng mong muốn với mô hình này là người nông dân phải trở thành chuyên gia, để tự ứng phó với các điều kiện sản xuất bất lợi, thích ứng với biến đổi khí hậu để nâng cao năng suất, cải thiện thu nhập và có khả năng truyền đạt các kiến thức học được và kinh nghiệm tích lũy sau khi thực hiện mô hình cho nông dân khác cùng áp dụng.

* Một số kiến nghị - đề xuất:

- Ngành nông nghiệp cần quy hoạch vùng sản xuất lúa trọng điểm và tập trung để việc canh tác lúa được thuận lợi và đạt năng suất cao hơn.

- UBND dân tỉnh Cà Mau xem xét, cấp kinh phí cho Trung tâm Khuyến nông tiếp tục xây dựng và nhân rộng mô hình “Canh tác lúa thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu” ở các huyện có sản xuất lúa của tỉnh còn đang gặp khó khăn về nhiễm phèn và tác động của xâm nhập mặn./.

Nguyễn Bửu San - Trung tâm Khuyến nông Cà Mau