Gỗ không chỉ là nhu cầu trước mắt mà còn lâu dài đối với  trong nước mà cả thế giới; Gỗ keo lai có chất lượng tốt, đủ tiêu chuẩn tham gia thị trường. Nó có nhiều công dụng như: nguyên liệu chế biến bột giấy, gỗ xây dựng, ván nhân tạo, gỗ bao bì, đóng đồ mộc mỹ nghệ, hàng xuất khẩu… Chính phẩm và phụ phẩm đều có giá trị và giá trị sử dụng tốt.   

Vài thông tin về sinh trưởng của cây keo lai. Cây keo lai có nguồn gốc ở Australia; nó được lai giống tự nhiên từ keo tai tượng và keo tràm. Nhiều Trung tâm giống nông nghiệp tại Cà Mau đã sản xuất được cây giống keo lai. Theo nghiên cứu của Viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam thì keo lai có tốc độ phát triển nhanh, có thể khoảng 5 năm thu hoạch được, vốn đầu tư không nhiều; ưa ánh sáng, sống được ở nhiều loại đất như: nghèo dinh dưỡng, đất phù sa cổ, đất xám bạc màu, đất phèn; trong điều kiện thời tiết, khí hậu thay đổi thất thường, song không bị ngập nước; cây có thể đạt chiều cao từ 25 – 30m, đường kính lên đến 80 cm; keo lai có khả năng cải tạo đất, chống xói mòn, cải tạo môi trường sinh thái; không tác động xấu đến các loại cây con đang có ở Cà Mau; nó được trồng ở các tỉnh cả Nam, Trung, Bắc Việt Nam. Keo lai cũng thường có một số bệnh: sâu kèn nhỏ, mối, sâu nâu vạch, phân trắng lá keo, đốm trắng, đen thân, nấm hồng… song các nhà khoa học đã đưa ra được cách phòng tránh, chữa trị hiệu quả.  

Vườn ươm giống cây keo lai – Công ty Lâm nghiệp U Minh Hạ phục vụ phát triển trồng mới - Ảnh: Nguyên Hưng

Cây keo lai đang chiếm lợi thế phát triển tại Cà Mau. Đất lâm phần thuộc hệ sinh thái ngọt 54.000 ha (đất rừng sản xuất 45.244 ha, đặc dụng 8.763 ha) trong đó có rừng 29.158 ha; trong này đất đã trồng cây keo lai 8.500 ha, còn lại chủ yếu là cây tràm. Đây là vùng đất xốp nhiều dinh dưỡng; ngập nước trong mùa mưa; nên hầu hết người trồng keo lai phải kê liếp. Nhiều năm nay dân đã trồng, cây phát triển rất nhanh, nhanh hơn tất cả các cây rừng khác ở Cà Mau đang có; nhiều hộ, tổ chức sản xuất đã khai thác nhiều vụ bảo đảm thu nhập cao, ổn định.  

Rừng keo lai trồng theo mô hình kê liếp sinh trưởng 3 năm tuổi - Ảnh: Nguyên Hưng

Cây keo lai đang lấn dần cây tràm, vì tràm hiệu quả kinh tế thấp; từ bao đời nay người dân nơi đây gắn bó với cây bản địa này, nhưng đời sống cải thiện chậm và ngày càng khó khăn. Tràm phần lớn làm cừ trong xây dựng, nhưng mấy năm gần đây cừ bê tông thay dần, nên gỗ tràm không còn chiếm ưu thế trên thị trường; mặt khác chu kỳ khai thác keo lai chỉ cần từ 4 - 5 năm, tràm từ 7 – 8 năm. Chi phí cho một chu kỳ sản xuất thì cây keo lai cao hơn cây tràm không nhiều nhưng doanh thu gần 3 lần, lợi nhuận cao hơn gần 2 lần (năm 2016: bình quân 01 ha keo lại là 160 triệu đồng, tràm 66 triệu đồng). Nhưng tràm là cây truyền thống gắn liền với văn hóa và những mốc lịch sử hào hùng của người Cà Mau. Giải quyết mâu thuẫn này đã được Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định hài hòa ngay trong Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp.     

Thị trường gỗ keo lai. Thị trường keo lai khá rộng. Hiện nay nhiều khách hàng là doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh như: Kiên Giang, An Giang, Hậu Giang, thành phố Hồ Chí Minh… tranh nhau mua gỗ keo lai tại rừng khai thác; nhiều tỉnh chế biến xuất khẩu. Công ty Gỗ Cà Mau chế biến một số mặt hàng từ nguyên liệu cây keo lai như ép thanh, ghép thành ván, ép viên nén làm than… Nhà máy viên nén tại U Minh đã lọt vào mắt một số doanh nghiệp nước ngoài; họ đang thương thảo mua lại.

Định hướng phát triển cây keo lai. Theo Đề án tái cơ cơ cấu ngành nông nghiệp đến năm 2020 về rừng trong vùng hệ sinh thái ngọt thì chỉ tiêu được xác định là: Tổng diện tích keo lai 12.000 ha. Trong đó kinh doanh gỗ lớn 3.600 ha; gỗ nhỏ 8.400 ha. Tràm cừ, tràm Úc lên liếp thâm canh 13.000 ha. Trong đó kinh doanh gỗ lớn 1.300 ha; gỗ nhỏ 11.700 ha. Do tính thuyết phục từ hiệu quả kinh tế - xã hội thì chỉ tiêu phát triển cây keo lai có khả năng vượt hơn. Vấn đề quan trọng là giữ hài hòa quy mô phát triển hai loại cây để kết hợp được giữa truyền thống và du nhập mới.

Vài suy nghĩ từ những thông tin trên. Phát triển cây keo lai là lựa chọn khó khăn. Rừng tràm là cây bản địa có từ ngàn đời, gắn liền với đời sống người Cà Mau như máu thịt; chẳng những nó có ý nghĩa về kinh tế - văn hóa mà còn đóng góp hết sức quan trọng trong hai cuộc kháng chiến cứu nước… Khoảng 10 năm trước, những ngày đầu keo lai có mặt tại rừng U Minh đã vấp phải sự phản ứng dữ dội của xã hội; từ hiệu quả mang lại, không tác động xấu đến môi trường… dần dần thuyết phục và người làm nghề rừng có nguyện vọng phát triển cây keo lai. Quy hoạch giữ lại phần diện tích khá lớn cho cây tràm là trân trọng giá trị văn hóa, lịch sử và phát triển một phần cây keo lai nhằm cải thiện đời sống nhân dân nhanh hơn, tăng độ phong phú cho cây rừng Cà Mau.

Dù cây keo lai có mặt tại đất U Minh chưa lâu, song khoa học kỹ thuật được áp dụng khá tốt. Các Trung tâm giống nông nghiệp sản xuất giống keo lai, tuyển chọn và cung cấp cho thị trường đồng thời nhập bổ sung nguồn giống tại chỗ; người trồng keo lai được đáp ứng nhu cầu giống đầy đủ, kịp thời. Kỹ thuật trồng, chăm sóc, thu hoạch được tập huấn và truyền kinh nghiệm cho người sản xuất.

Quan tâm chế biến gỗ, trong đó có keo lai. Các hình thức chế biến gỗ được khuyến khích sử dụng; đặc biệt nhà máy chế biến gỗ của Công ty gỗ Cà Mau có một số sản phẩm cung cấp cho thị trường với chất lượng và mẫu mã tốt. Tăng cường hoạt động chế biến gỗ tại vùng khai thác làm cho việc tiêu thụ sản phẩm dễ hơn, giá trị cao hơn, người sống nghề rừng hưởng lợi nhiều hơn.

Cuộc sống người làm nghề rừng cải thiện gấp chục lần so với khi mới nhận đất, mới sản xuất; nhiều doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư trực tiếp hoặc gián tiếp phát triển rừng, giải quyết được nhiều việc làm cho người lao động ở vùng đất này. Có một thời nơi đây là vùng nghèo khó; nay là vùng có nhiều cơ hội cho mọi người vươn lên làm giàu.

Tuy nhiên một số hạn chế phải tiếp tục khắc phục chủ yếu như:

Chế biến gỗ có phát triển, song chưa đa dạng, chưa có sản phẩm cao cấp, năng lực chế biến hạn chế so với khối lượng nguyên liệu, vì vậy thương lái nhiều nơi đến chia sẽ. Điều ai cũng biết rằng bán nguyên liệu không lợi bằng bán sản phẩm qua chế biến.

Hộ dân và tổ chức sản xuất kinh doanh gỗ tại Cà Mau hiện nay chỉ tiêu thụ trong nước và qua các khâu trung gian. Điều này không chỉ bị phân chia lợi nhuận mà tính cạnh tranh yếu; thậm chí thụ động. Chưa tiếp cận được thị trường xuất khẩu thì phạm vi tiêu thụ hạn hẹp. Nếu được thị trường trực tiếp tác động mạnh thì phát triển sản xuất kinh doanh tốt hơn.

Trong chuỗi sản xuất cần nhìn nhận một số khâu liên kết chưa tốt như: giữa sản xuất, chế biến, tiêu thụ còn rời rạc, tín dụng ngân hàng khó tiếp cận, áp dụng khoa học kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu…; nhiều hộ sản xuất chưa tự nguyện vào hợp tác xã hoặc tổ hợp tác sản xuất. Từ đó việc huy động các nguồn lực và sức mạnh cộng đồng không cao nên không đủ sức tự giải quyết những khó khăn trong phát triển.

Phát triển cây keo lai phải giải quyết tiếp nhiều vấn đề, trong đó nổi lên nhất là:

Tổ chức thực hiện tốt quy hoạch hiện có. Khó là kinh tế hộ cá thể còn lớn; nếp sống theo pháp luật chưa thật nghiêm, nặng tính tự phát. Việc này đòi hỏi công tác tuyên truyền vận động phải quyết liệt, đồng thời xử lý kịp thời những vi phạm; mặt khác cần rà soát lại quy hoạch nhằm điều chỉnh bất hợp lý nếu có và từng bước có thể mở rộng diện tích trồng cây keo lai.

Vùng trồng cây keo lai tập trung đã hình thành và đang phát triển mạnh. Nên quan tâm thêm hình thức phân tán; quỹ đất trồng cây trong dân còn nhiều; ta khuyến cáo dân dùng cây keo lai thay cho các loại cây khác hiệu quả thấp. Muốn vậy phải hướng dẫn kỹ thuật cho họ và tổ chức tiêu thụ sản phẩm.  

Tăng cường hơn nữa việc chế biến gỗ để có nhiều mặt hàng theo yêu cầu thị trường với chất lượng tốt, mẫu mã hấp dẫn. Ở Bến Tre từ cây dừa họ chế biến hàng trăm mặt hàng; thành phố Huế chế biến từ cây trúc cũng vậy. Cà Mau cũng sẽ làm được nếu chúng ta quan tâm hơn và có giải pháp tốt, ví dụ tổ chức định kỳ các cuộc thi về sản phẩm mới từ gỗ...

Tổ chức tốt liên kết giữa các hộ sản xuất, thông qua các hợp tác xã, hiệp hội…; giữa doanh nghiệp với người sản xuất; áp dụng khoa học kỹ thuật mạnh hơn cả khâu sản xuất nguyên liệu và chế biến. Ngành nông nghiệp & phát triển nông thôn là cơ quan đầu mối xây dựng chuỗi liên kết này.

Làm tốt công tác tiếp thị không chỉ thị trường trong nước mà hướng mạnh xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp ngoài tỉnh mua nguyên liệu gỗ của ta về chế biến có thể tiêu thụ trong nước và xuất khẩu. Họ xuất khẩu được, ta xuất khẩu được. Doanh nhân ở Cà Mau không thua kém ai; tuy nhiên ta vẫn kêu gọi doanh nghiệp ngoài tỉnh kể cả nước ngoài đầu tư vào đây. Tỉnh không chỉ khuyến cáo mà tạo cơ hội cho họ; xem họ có những khó khăn gì, khả năng của ta hỗ trợ được những gì./.  

Nhất Linh